ԽՈՍՔԻ ՏԱՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՐ ՉԻ ՎԵՐՋԱԿԵՏՎՈՒՄ / Արքմենիկ Նիկողոսյան

Գևորգ Թումանյան «ճախրող սարդ»
Գևորգ Թումանյան «ճախրող սարդ»

Գևորգ Թումանյանի «Ճախրող սարդ» ժողովածուն

Իր առաջին ժողովածուով իրեն «անընդհատ անառակ որդի» հռչակած տաղանդավոր ու ինքնատիպ բանաստեղծ Գևորգ Թումանյանն իր այդ կեցության նոր վկայագրություններն է ամփոփել «Ճախրող սարդ» (Երևան, 2008) երկրորդ ժողովածուում: Նորն այս դեպքում տարազում է ոչ միայն ժողովածուի գոյության փաստը, այլև երևույթների կերպընկալման ու պոետական խոսքի մակարդակը:
Ժողովածուն բացող բանաստեղծությունը`
Իմ տեսած սարդերից
ամենաճստիկն է
նրբիկ թելիկից կախվել
ճոճվում է ճախրում
իմ գրվածքները գուցե
ճախրող սարդի պես մի բան են – ,
իսկապես բացող-սկսող գործառույթ ունի, քանզի պարագրկում-մատնանշում է կարևոր հատկականություններ:
Ճախրող սարդ, որ իր իսկ թելով կապված է նպատակակետին, բայց նրա ճախրը առաձգական է ու խաղացկուն: Սա Գևորգ Թումանյանի նոր ժողովածուի գլխավոր մետաֆորն է, որով անմիջապես բացապարզվում են բանաստեղծության նրա ընկալման յուրահատկությունները: Գևորգի պոեզիան իր բնույթով իսկապես ճախրող սարդ է. ունի իր թելը (այն է` բանաստեղծելու գևորգթումանյանական կերպը), որով կապված է բուն նպատակակետին (այն է` պոետական բարձր խոսքին), բայց առաձգական, քմայքոտ ու խաղացկուն է պոետական խոսքի դրսևորման վայրն ու տարածությունը: «Ճստիկն» ու «նրբիկն» էլ Գևորգի բանաստեղծությունների ձևաբովանդակային` անմիջապես նկատվող հատկանիշների ամրագրումն են:
Այս տրամաբանությամբ` ասել, թե` Գևորգի նոր ժողովածուն տարածության փնտրտուք է, մոլորություն կլինի, մանավանդ որ` առաջին ժողովածուի «Անընդհատ անառակ որդի» վերնագիրը` ներառված բանաստեղծությունների պարագրկած առանձնահատկություններով արդեն իսկ նախանշում էր որոնման անընդհատականություն Գևորգ Թումանյանի պոեզիայում: Այս իմաստով «Ճախրող սարդ» վերնագիրը գեղագիտական ամբողջություն է կազմում «Անընդհատ անառակ որդի» վերնագրի հետ` ցուցանելով, որ Գևորգի բանաստեղծությունն արդեն իսկ ձգտում է համակարգման, որի նշաններից մեկն էլ անհանգրվանությունն ու անընդհատականությունն է: Այդ առումով` երկրորդ ժողովածուի գեղագիտական տարածքում ստույգն այն է, որ այստեղ ավելի շատ առկա է գտնված, ամրագրված տարածությունների միջև կողմնորոշվածության ներքին ճիգ, տեքստը գրի՞ց, թե՞ գիրը տեքստից անդին վկայագրելու խնդիր: Առերևույթ անհստակություն ու անպարզություն ցուցանող այդ ներքին դեսուդենությունն, այնինչ, հատկորոշում է հստակություն ու պարզություն մեկ այլ հարթության մեջ, այն է` պոեզիան ամենուր է` թե’ տեքստից դուրս, և թե’ գրից, քանզի երկու դեպքում էլ Գևորգ Թումանյանը, ինչպես ճախրող սարդը, կախված է «նրբիկ թելիկից»: Ուստի` Գևորգի նպատակն էլ, ըստ երևույթին, ոչ այնքան կողմնորոշվածությունն է (թեպետ, կրկնեմ, դրա ճիգը կա) դեպի դրանցից մեկնումեկը, որքան ցուցանումը «պոեզիան ամենուր է» ճշմարտության:
Տեքստային, պատկերային ուղղակի հղումներից զատ, ինչպես`
Երբ ես պառկում եմ քնելու
ինձ թվում է
թե պետք է ծնվի բանաստեղծություն
առավոտյան ես արթնանում եմ – ,
կամ`
Իմ լավ բանաստեղծություններից մեկը
թերևս հիմա գրվի
տերևաթափին
երբ ցախավելով մտնեմ այգի – ,
բանաստեղծը դա հաստատում է նաև տեքստային տարբեր մակարդակների դրսևորումների ներդաշնակումներով` ժողովածուի ներքին պարագրկումների համատեքստում, երբ պոետական գիրը հաճախ տեղը զիջում է պարզապես տեքստին: Այդպես ժողովածուում ներդաշնակվում են`
Արև
ես չունեմ
սպասումն ու համբերությունը ծառի
ինձ շուտ ծաղկեցրու

շառայլներդ
թող միանգամից լացացնեն
իմ ներսի ձմեռը – ,
պոետական սուզումը, որն իր մակարդակով ու հղացքով գիր է, և «Նշանդրեք» վերնագրով պարզ արարաողակարգային նշագրումը, որ արտաքին հատույթում գոնե ներկայանում է զուտ տեքստին բնորոշ հատկականություններով և բացարձակապես զերծ է պատկերավորությունից, թեպետ իրադրության տպավորիչ հոգեբանական արձագանք է վկայագրում.
Ես ոտքի էի կանգնում նա էլ ինձ հետ
երբ շնորհավորում էին մեզ օրհնում խրատում
հետո ես նստում էի նա էլ ինձ հետ
Տեքստի ու գրի տարբերության առկայությունը Գևորգ Թումանյանի պոեզիայում դրսևորվում է մեկ այլ տպավորիչ համադրության մեջ: Մի կողմից` ստեղծագործական պրոցեսի, աշխատանոցային մանրամասների վկայագրություններն են, որոնք մատնանշում են գրի արարման ծանր ու տառապալից ընթացքը: Ուշագրավ է, որ բանաստեղծության այսպես ասած` չգրման տվայտանքն, ի վերջո, վերածվում է իսկական բանաստեղծության: Սա, ի դեպ, շատ տարածված է արդի գրականության մեջ` ընդ որում` թե պոեզիայում, թե արձակում:
«Բանաստեղծության փոխարեն» (մեկ տարվա արդյունք) բանաստեղծությունն, օրինակ, իր զուսպ ձևերի մեջ ցնցող ու չափազանց դրամատիկ պատկեր է վերհանում`
Թղթեր
անհասկանալի գծերով
պատկերներով
մտքի ավերակներով – ,
որին անմիջապես հաջորդում է «Դեպի աղբարկղ» իջեցված ոճի վերնագրով բանաստեղծությունը, որտեղ բանաստեղծական դրաման հասնում է գագաթնակետին.
Հազիվ թե
գալիք սերունդները հետաքրքրվեն
իմ սևագիր-ձեռագրերով
Սա չկայացած գրի տեքստային արձանագրում է:
Մյուս կողմից ու այս ամենին հակառակ` Գևորգը բանաստեղծության ծննդի այնպիսի պահեր է վկայագրում, որ թերևս կարելի է համեմատել «Եղիցի’ լոյս… եւ եղե’ւ լոյս»` արարչությունն ամրագրող նշանաշարի տրամաբանության հետ: Ահա, օրինակ, «Ստեղծագործում է երկու տարեկան աղջիկս, որին ցույց տվեցի ինքնաթիռ» հեղինակային հուշմամբ բանաստեղծությունը.
Պապա
Գուարչո կտուր հանե
Գուարչո ինքնաթիլ բռնե
Պոեզիայի ըմբռնման այսպիսի համատեքստում զարմանալի չէ նաև այսպիսի զեղումը`
Խզարն առած
ես ու հայրս փետ կկտրենք
ոչ մի ծղրիդ չբուսնավ
ռիթմը պահելու
Սա նոր պոեզիայի ցուցիչ է, որին ձգտում է Գևորգ Թումանյանը: Հետաքրքիր է, որ իր բանաստեղծություններում նա ոչ պոետիկ ընդգծումներով է ներկայացնում ծղրիդներին, որոնց գոյությունն իսկ տեքստում ավանդաբար բանաստեղծականության ցուցիչ է եղել.
ծղրիդները ծղրտում են
արդեն միայն ծղրտում են
Այսպես ասած` պոեզիան մեռցնելով պոեզիա ստեղծելու մարտավարությունը «Ճախրող սարդ» ժողովածուի գեղագիտական կարևոր հատկանիշներից է, որը տպավորիչ կերպով փոխաբերվում է «Ձոն խնձորին որ ուտում եմ» բանաստեղծության մեջ.
Կատարելության ձգտումդ
խանդավառում է ինձ
կեցցես եղբայրս
հոտդ հանճարեղ է
իսկ համդ
ըմմ դրախտային
ոգևորում է գույնդ նաև
գինու և ոսկու ծնունդ
և դու բնավ չես մեռնում խնձորս
և դու բնավ չես մեռնում եղբայրս
Առաջին հայացքից` «Ճախրող սարդ» ժողովածուում տեքստն ավելի շատ է, քան գիրը, սակայն բանաստեղծությունների ներքին ընկալումների հատույթում և Գևորգ Թումանյանի գեղագիտական համակարգի ներսում` բոլորովին հակառակ պատկերն է: Այս առումով անհրաժեշտ է Գևորգ Թումանյանի պոեզիան բնութագրել-ամրագրել իբրև խոսքի տարածություն, որ չի վերջակետվում: Եվ դա ոչ թե այն պատճառով, որ նրա բանաստեղծություններում կետադրական նշաններ իսպառ չկան, այլ, որ չափազանց խորն են ենթատեքստերը: Այս առումով կարևոր ու նաև ուշագրավ է, որ Գևորգը կետադրական նշանների բացակայությանը զուգահեռ` բանաստեղծություններն իրացնում է կարճ տեքստային տարածության մեջ և այս դեպքում վերջակետն ու ստորակետը իսկապես դառնում են ավելորդ, և այս կերպ նույնպես Գևորգ Թումանյանը ցուցանում է, որ գիրը տեքստից անդին է: Տեքստի պարագային չվերջակետվող տարածությունն է ապահովում պոեզիայի ներկայությունը: Նրա յուրաքանչյուր բանաստեղծության մեջ տեքստի ենթատեքստը գիր է: Ուստի` «Հայտարարություն» պրոզայիկ վերնագրով բանաստեղծությունը`
Մեծ սիրով և ջանասիրությամբ
կաշխատեի ընթերցող – ,
նախևառաջ տեքստ է, սակայն տեքստից անդին` այն վերածվում է գրի, քանզի խոսքի չվերջակետվող տարերքը ներառելով չասվածը, բայց ենթադրելին, տեքստին հաղորդում է այլ արժեք. հոգեբանական, զգացական, ինտելեկտուալ ազդակները, որ հաղորդվում են տեքստից, վերափոխում են այն: Ահա այս տրամաբանությամբ պետք է քննել ժողովածուի մյուս այսպես կոչված` պրոզայիկ զեղումները, որոնք շատ-շատ են:
Գևորգ Թումանյանի «Ճախրող սարդ» ժողովածուն վերջին տարիների հազվագյուտ հաջողված բանաստեղծական գրքերից է, որ հնարավորություն են ընձեռում արդի հայ պոեզիայի մասին խոսել իբրև համակարգային երևույթի: Ամենակարևորը` Գևորգի պոեզիան համառ միտում ունի մեզ ազատելու պոեզիայում կրկնաբանությունների տաղտուկից:

2059 դիտումների քանակ 1 դիտումների քանակ

Մեկնաբանել և տարածել

մեկնաբանություն

Մեկնաբանել

Ձեր էլ. փոստի հասցեն չի հրատարակվելու: Պարտադիր դաշտերը նշված են *

Դուք կարող եք գործածել հետևյալ HTML-տեգերը և ատրիբուտները. <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>