Որքան առաջ էի վազում, այնքան լույսն ավելի էր խամրում, կարծես խժռվում էր ծառերի խիտ սաղարթների կողմից։ Անտառը տարածվում էր հորիզոնի երկայնքով՝ խեղդող մթության պես ծավալվելով հողի վրա։ Երկար վազքից հետո, վերջապես, շնչակտուր դուրս պրծա սաղարթախիտ թավուտից։ Պետք էր նաև անցնել արահետով, որպեսզի ընդմիշտ ազատվեի սոսկալի անտառից։ Արդեն ռունգիս էր հասնում ջրերի բույրը։ Մի քանի քայլ արեցի ցեխոտ արահետով, և վերջ՝ աչքերիս առաջ բացվեց գետի տեսարանը։ Պառկեցի սառը գետնին ու սկսեցի կարգավորել շնչառությունս։ Ամբողջ մարմինս ցնցվում էր, երկինքը աչքերիս առաջ պտույտ էր գալիս, իսկ հետո սովորական լույսն անտանելի դարձավ, թեև արև չկար։ Ուղեղս մթագնեց այն մտքից, որ այլևս արևը չեմ տեսնելու։ Փակեցի աչքերս։ Մի պահ լռություն տիրեց՝ այն, ինչ պետք էր ինձ այդ պահին։ Լռությունը սկսեց տարածվել ամեն ինչի վրա՝ հողին նստած մշուշի պես, խեղդելով ձայներն ու հարթեցնելով աշխարհը։ Հեռվում քամին զուսպ շշնջում էր չորացած խոտերի միջով, բայց նույնիսկ այդ ձայնը խեղդվում էր տարածության մեջ՝ դառնալով լռության մի մասնիկ։ Ծառերի ճյուղերը, որոնք սովորաբար ճոճվում էին մեղմ զեփյուռից, այժմ անշարժ էին. ոչ թե քարի պես կաշկանդված, այլ` պարզապես մոռացած շարժվելու կարողությունը։

Երկինքը մթնում էր։ Ձեռքով շոշափեցի սառը հողը, բարձրացրի գլուխս ու նայեցի ձախ։ Քիչ հեռվում մի ծերունի ջանասիրաբար փորձում էր նորոգել մակույկի հատակը, ու եթե ես ձայն չհանեի, երևի չէր նկատի ինձ։

— Հեռո՞ւ ես գնում,- մոտենալով՝ հարցրի։

— Հիմա չեմ գնում,- խոսեց՝ ինձ չնայելով։

— Բա ե՞րբ… ես պետք է որքան հնարավոր է շուտ հեռանամ։

— Փող ունե՞ս,- անտարբեր հարցրեց ծերուկը։

 Շոշափեցի գրպաններս ու մի քանի մետաղադրամ գտա։

— Եղածը սա է։

— Հերի՛ք է,- խլեց ձեռքիցս ու լցրեց գրպանը, բայց այն ծակ էր, ու մետաղադրամները թափվեցին։ Կռացավ ու արագ-արագ սկսեց հավաքել։

— Դե, արագացրու, շտապում եմ։

— Ո՞ւր ես շտապում։ Ես հիմա չեմ գնում։

 Սարսափելի լարված էի, ամեն վայրկյան կարող էին իմ ետևից գալ։ Վախից հարձակվեցի նրա վրա ու բռնեցի կոկորդից։ Լղար, քնձռոտ բիձուկի ոտքերը գետնից պոկվեցին։

— Հիմա ենք գնում կամ ես վերցնում եմ նավակդ։

Հիմարը դեմքս ճանկռեց ու դուրս պրծավ։ Նրա հագուստները մաշված էին, մարմնից ու բերանից փտած մսի հոտ էր գալիս։ Անտանելի էր անգամ մոտ գտնվելը։

— Գնում ես՝ գնա՛, տեսնեմ ուր պետք է գնաս,- ծղրտաց նա։

Ես ափերից դուրս եկա, նայեցի շուրջբոլորս, որպեսզի ինձ հարմար մի առարկա գտնեմ ու նրա գլխին տամ, բայց այլևս ուժ չունեի։ Նա հանգիստ տոնով ասաց.

— Պառկիր նավակի մեջ, քեզ այստեղ չեն գտնի։ Անտառում պահած բան ունեմ, վերցնեմ ու գամ։

Ես կշռադատելու ժամանակ չունեի։ Մտքովս անցավ, որ մենակ չի վերադառնա կամ կփորձի սպանել ինձ։ Ես մտա նավակը, մեկ-երկու վատ բառով սպառնացի նրան, որպեսզի հանկարծ մտքով չանցնի բերանը բացել, ու պառկեցի։ Նա հանեց սև, երկար թիկնոցը, ծածկեց մակույկը։ Ոտնաձայներից հասկացա, որ հեռացավ։

Ինձ հարց էի տալիս. «Ինչո՞ւ դա արեցիր», ու պատասխանի փոխարեն կծում էի դաստակս, որ լացիս ձայնը չլսվեր։

Երևի քնել էի։ Սուլելով մոտեցավ ու սև թիկնոցը քաշելով՝ բացեց մակույկը։ Խոր շունչ քաշեցի, միանգամից վեր կացա՝ համոզվելու համար, որ մենակ է եկել, հետո միայն հասկացա, որ անմիտ էր արարքս։ Նա գինովցած էր, ճոճվում էր տեղում։

— Դե, քեզ տեսնեմ, ջուրը հրիր։

 Ես նավակը մի կերպ հրեցի ու օգնեցի նրան նստել թիերի մոտ։

— Ես էլ մտածում էի՝ գալու եմ, տեսնեմ՝ ոչ դու կաս, ոչ էլ` նավակը։ Լավ է, որ սպասել ես։

Հազար անգամ արդեն մտածել էի գնալու մասին։

— Գիտե՛մ,- ջրերին նայելով,- գիտե՛մ։

Թանձր մառախուղ էր մոտենում հեռվից։ Ես զգում էի, թե ինչպես է մարմնիս դողն անտանելի դառնում։ Եթե ուղեկցողս անտառում էր եղել, ուրեմն` հաստատ գիտեր, թե ինչ է պատահել, գուցե նույնիսկ իմաց են տվել։ Ես վախենում էի հարցնել։ Հնարավոր է՝ արդեն գտել են դին կամ… Լուրը քաղաքում կտարածվի, մարդիկ կսկսեն դեպքերն իրար կապել, գտնել տրամաբանական հաջորդականություն։ Ես կլինեմ բոլորի համար սարսափելի հրեշ։ Մայրերն այլևս թույլ չեն տա երեխաներին ուշ ժամին դրսում խաղալ կամ ընդհանրապես վազվզել մեր անտառի մոտերքում։

Եթե մայրս ողջ լիներ, մեջը մի փոքր կարեկցանք կարթնանար։ Իսկ հայրս… ինչո՞ւ նա ինձ լքեց։

Ուղեկցողս լուռ էր։ Նա ուսումնասիրում էր իմ դեմքը, և երբ մեր հայացքները հանդիպեցին, կամացուկ ժպտաց։ Ես սարսափում էի այն մտքից, որ նա հիմա կխոսի ու կհարցնի, թե ինչ է պատահել, կամ կասի, որ անտառում տեսել է, թե ինչպես են տանում երիտասարդի դին, և որ անճանաչելիորեն ջախջախված են եղել նրա գլուխն ու դեմքը։ Սակայն նա տարօրինակորեն լուռ էր։ Գուցե ոչինչ չէր տեսել, կամ էլ նրա համար ընդհանրապես միևնույն էր, թե ով եմ ես, ինչ է պատահել, ինչ եմ անում այստեղ: Ավելի հաճելի կլիներ, եթե մենք նման լինեինք. այդժամ ես կկարողանայի հավասարը հավասարի պես նայել նրա աչքերին։

Անշարժ գետի վրա չէի զգում ժամանակի ընթացքը, բայց ներսումս հետզհետե աճող տառապանքն այլևս անհնար էր պահել սառած դիմագծերի ետևում։ Նա շատ լավ հասկանում էր, որ ես խելագարության շեմին եմ։ Աչքերս արցունքակալել էին, ու մտածում էի՝ եթե խելագարվեմ, ապա կյանքն ավելի հեշտ կթվա։ Ես հավիտենական թեթևության կարիք ունեի։ Իհարկե, ինչ-որ մեկը պետք է վճարեր եղածի համար, իսկ մյուսը՝ ապրեր թեթև, բայց ո՞վ։ Մտածում էի՝ եթե դա անեմ, ապա մեկընդմիշտ կազատվեմ այդ զգացողությունից, որն ինձ անհասկանալի լաբիրինթոսն էր գցում, բայց ոչ, ազատվել չհաջողվեց։ Անշուշտ, երբևիցե չեմ հավատացել որևիցե կրոնի ուժի գոյությանն ու խոստացված դատաստանին, ոչ էլ, առավել ևս, մարդկանց արդարադատությանը։ Չնայած՝ մարդկանց հետ ավելի հեշտ է. բոլորս հավասար ենք, բոլորս՝ մեղավոր։ Ինձ մնում էր հասկանալ՝ ինչո՞ւ էր կուտակվում մաղձն իմ ներսում, և արդյոք ազատում կա՞ր մեղքի զգացողությունից, որի պատճառն ամենևին էլ վերջին արարքս չէր։ Այդ քաոսային պահին, երբ մտքերս տակնուվրա էին անում ներսս, ես հանգեցի մի պարզ ճշմարտության՝ պետք է միայն ուշի ուշով զննել սեփական էությունը։ Ես ներհայեցման կարիք ունեի։

— Իսկ ո՞վ ես դու,- հարցրեց անդեմ ուղեկցողս՝ գինու շիշը շուրթերին մոտեցնելով։

Ես սկսեցի փնտրել այն ճիշտ պատասխանը, որից հետո նա այլևս ոչ մի հարց չի տա։ Բայց իմ մտքերը շեղվեցին, ու ես մտածեցի միայն նրա մասին։ Հավանաբար, նա կասեր. «Մտքովս էլ չէր անցնի, որ այսպես կվերջանար»։ Ամեն ինչ շատ արագ ստացվեց։ Այսքան տարի հետո մենք կրկին հանդիպեցինք, ինձ առաջարկեց քայլել դեպի մեր սիրելի վայրը։ Ես հարցրեցի նրա հոր մասին։ Լսել էի, թե ինչպես էր մահացել. դա սարսափելի էր։ Կարծում էի՝ նրանք հաշտվել են այն զարհուրելի դեպքից հետո, և հիմա հայրն իր ամբողջ սերն ու քնքշանքը տալիս է ավագ որդուն։ Սակայն, ինչպես նախկինում, այնպես էլ հետո, ոչինչ չէր փոխվել։ Հայրը կամ արհամարհում էր, կամ գլուխը կախ անցնում կողքով։ Իսկ նախկինում գոնե մեղադրում էր, ինչպես մայրը, երբ ինչ-որ խնդիր էր առաջ գալիս։ Հավանաբար, իմ Յուլյան հենց այսպես էլ կպատմեր։ Ես անսահման կարոտել էի նրան։ Երբ տեսա, որ վերադարձել է, զգացի, թե ինչպես է դանդաղ ավարտվում ձմեռը, սակայն գարունը միայն մի ակնթարթ տևեց։

Մեր ծանոթությունը տեղի ունեցավ բակում։ Նա նոր էր տեղափոխվել մեր քաղաք։ Բակի երեխաներով «Յոթ քար» էինք խաղում։ Ես նկատեցի նրան, գնդակը դրեցի թևիս տակ ու մոտ վազեցի։ Ծանոթացանք, իսկ հետո առաջարկեցի խաղալ մեզ հետ։ Մյուսներն առանց իրար հերթ տալու բացատրեցին կանոնները։ Բաժանվեցինք երկու խմբի՝ իրար դեմ։ Արդեն կավիճով գծված շրջան կար, իսկ դրա մեջ՝ իրար վրա դարսված յոթ տափակ քար։ Իմ թիմը որոշակի հեռավորությունից հերթով սկսեց գնդակով հարվածել քարերի բուրգին։ Երբ քանդվեց, սկսեցինք վազել։ Նրա թիմը գնդակով հետապնդում էր մեզ ու փորձում հարվածել։ Մենք պետք է կենտրոնին մոտենայինք ու քարերը հավաքեինք իրար վրա։ Չգիտեմ՝ ինչպես, բայց գնդակը հայտնվեց Յուլիի ձեռքում, ու նա սկսեց հետապնդել ինձ։ Հետո պատշաճ հեռավորությունից հարվածեց, ու ես ընկա։ Կամացուկ մոտեցավ, բայց ես թուլություն չցուցադրեցի, ոտքի կանգնեցի, հագուստիս թևքով սրբեցի քթիցս ու շուրթերիցս ծորացող արյունը։ Մենք պարտվեցինք։

Դա օգոստոսի երկրորդ շաբաթն էր։ Երկնքում ավարտվում էր աճող լուսինը։ Հենց այդ շրջանում էր, որ հայրս ինձ լքեց։ Հետաքրքիր էր, որ մինչև Յուլիի հայտնվելը ես այնպիսի զգացողություն ունեի, թե այս աշխարհում ամեն ինչ ճանաչում եմ ու հասկանում։ Ինձ ծանոթ էին մարդիկ, նրանց արարքները, այնքան պարզ ու հասկանալի էին նրանց ցանկությունները, կրքերն ու խնդիրները։ Ես պատկերացնում էի, որ եթե շարունակեի պառկած մնալ անկողնում, միևնույն է, կտեսնեի, թե ինչպես է հայրս, գրասեղանի դիմաց նստած, ոտքերը անկանոն դողացնելով՝ նայելու միևնույն գրքին և մտածելու բոլորովին այլ բաների մասին։ Ինչպես է մայրս, օրուգիշեր աշխատելով, փորձում հոգալ հորս բոլոր կարիքները, որ նա չգնա ուրիշ կնոջ մոտ։ Կամ՝ ինչպես են մեր դպրոցում միևնույն աշակերտները խնդիրներ ստեղծելու ուսուցիչների համար։ Եվ որ ամենակարևորն է՝ ինչպես է դասղեկս դասարան մտնելու և իմ բացակայությունից լայն ժպտալու։ Սակայն ես հազվադեպ էի նրան նման հաճույք պատճառում։ Ես նույնիսկ կարող էի պատկերացնել, թե ինչպես չէր կայանա բակային խաղը, եթե ես ներկա չլինեի ու չառաջնորդեի ընկերներիս։

Օգոստոսյան մի սովորական օր հայրս հավաքեց իրերն ու հեռացավ։ Որովհետև հոգնել էր մորս հետ վիճել իբր անհիմն խանդի պատճառով։ Խորթ եղբայրս՝ Դավիթը, ինձանից փոքր էր, կարծես թե, երկու տարով, և, ցավով եմ ասում, հորս արգելված էր երեխային տեսնել, քանի դեռ նա մեզ հետ էր։ Մեր տանն էլ անթույլատրելի էր հնչեցնել Դավիթի անունը` չնայած մայրս յուրաքանչյուր վեճի ժամանակ հիշեցնում էր այդ մասին։ Հոգնել էր հայրս, որովհետև ուներ ինձ նման խնդրահարույց որդի, որն իր բարեպաշտ ու հնազանդ վարքը ոչ միայն չէր ժառանգել, այլև չէր էլ ուզում գոնե մեկ կաթիլ նման լինել իրեն։ Կամ՝ գուցե հոգնել էր, որովհետև, երբ ոչինչ չես անում, դրանից էլ ես հոգնում։ Կամ՝ որովհետև ժամանակն էր հոգնության մասին մտքերը վերարժևորելու։ Ես ի՞նչ իմանամ։ Անկեղծ ասած՝ ես չեմ կարող պնդել, թե երբեք չեմ սիրել նրան։ Ընդհակառակը, նախկինում ես ձգտում էի լինել ինչպես այդ մարդը, ժամերով լսում էի նրա խրատները, որոնք ո՛չ իրեն էին պետք, ո՛չ ինձ։

Իմ հիշողության մեջ պահպանվել է նրա սառն ու քարացած հայացքը, խոսելիս միշտ ամուր սեղմված բռունցքները և աչքերի խորքում բորբոքված լուռ ցասումը։ Վերջին օրերին ես զգում էի նրա ատելությունը մորս ու իմ հանդեպ։ Մենք, կարծես, քայլող ապացույցն էինք կամ միակ մեղավորներն իր չստացված կյանքի, կիսատ ուսման, անհաջող բիզնեսի, չկառուցված տան, դժբախտ հարաբերությունների։

Երբ հայրս գնաց, ես նկատեցի, թե ինչպես է մորս աչքերի մեղմությունը խամրում՝ տեղը զիջելով լուռ, մաշող վշտին։ Իսկ հետո վիշտը վերածվեց ցասման, ապա՝ ատելության, ու ես միակն էի, որը պիտի կիսեր այդ ցավը։ Նա կամ ինձ էր մեղադրում, կամ՝ Դավիթին ու նրա մորը։ Մի քանի ամիս պարզապես սպասում էր։ Ամեն երեկո երեք թեյի բաժակ էր պատրաստում, դնում սեղանին, իր տեղում նստում և արգելում ինձ նստել հայրիկի աթոռին։ Նայում էր ժամացույցին, ականջ էր դնում դռան ետևից լսվող ամենաչնչին ձայնին։ Ես խղճում էի նրան, իսկ հորս հանդեպ աճում էր զայրույթի անսանձելի պոռթկում, որն, ի վերջո, մի օր ավարտվեց նրա իրերը ջարդուփշուր անելով։ Ժամանակն ու ցավը մեծ վիհ էին գոյացնում իմ ու մորս միջև։ Ի վերջո, սկսեցի երկար թափառել ու փնտրել հանգիստ վայրեր։

Յուլյան իմ միակ ընկերն ու ուղեկիցն էր։ Մի անգամ միասին հայտնաբերեցինք քաղաքից քիչ հեռու գտնվող լքված վայր, որտեղ կոտրված կարուսելներ կային։ Հին ու մոռացված այդ կարուսելները կանգնած էին անտառի եզրին։ Դրանց երբեմնի վառ գույները մաշվել էին արևից ու անձրևից, մետաղը ժանգոտել էր, ճոճանակները կորցրել էին երբեմնի փայլը, իսկ քամին դանդաղ օրորում էր դրանք՝ հնչեցնելով մետաղյա, անռիթմ մի երգ։

Հորս գնալուց երկար ժամանակ անց Դավիթը թաքուն եկավ մեր բակ ու ընկերացավ մեզ հետ։ Հենց այդ ժամանակ Յուլյան ինձ հարցրեց, թե ինչ կլիներ, եթե տղան չլիներ։ Ես մտածեցի կամ, գուցե, բարձրաձայն ասացի, որ ամեն բան այլ կերպ կլիներ։

Մոտենում էր սեպտեմբերը։ Մռայլ, անձրևոտ օրերը սկսվել էին։ Ես ու Յուլին որոշեցինք Դավիթին համոզել, որ նա մեզ տա իր նոր հեծանիվը, բայց նա չցանկացավ՝ վախենալով հորից։ Հետո, ինչպես ասում են, թռցրեցինք այն ու վազեցինք դեպի մեր կարուսելները՝ մտածելով, որ Դավիթը չի հետապնդի մեզ։ Բայց սխալվում էինք։ Նա կատաղել էր, քար վերցրել ձեռքն ու վազում էր մեր ետևից։ Ես շրջվեցի ու նկատեցի նրա կարմրած դեմքը, ուռած աչքերը, որոնց մեջ և՛ զայրույթ կար, և՛ արցունքներ։ Մենք դեն նետեցինք հեծանիվը՝ կարծելով, թե մեզ հանգիստ կթողնի։ Բայց ոչ։ Փորձեցինք բարձրանալ «Սատանայի անիվ» կոչվող կարուսելի վրա, բայց Դավիթը քաշեց Յուլյայի ոտքից ու մեզ հետ նույն ուղևորախցիկը մտավ։ Քամին դանդաղ պտտում էր կարուսելը։ Դավիթը, բղավելով ու լաց լինելով, վիրավորում էր մեզ, հետո անսպասելի հարձակվեց վրաս։ Յուլյան քաշեց նրա գանգուր մազերից ու ցած հրեց։ Քաղաքում սկսվեց տարածվել երեխայի մահվան լուրը, և դրա հետ մեկտեղ՝ սարսափելի, առեղծվածային պատմություններ։ Բարեբախտաբար, մեզ ոչ ոք չէր տեսել։ Յուլյան վախենում էր ինձանից։ Նա չէր ասում, բայց ես զգում էի։ Մեկ շաբաթ անց սկսեց տարօրինակ պահել իրեն՝ պարզապես չէր խոսում, խուսափում էր մարդկանցից, այդ թվում՝ ինձանից։ Մի օր լսեցի, որ նրանք կրկին տեղափոխվել են քաղաքից։ Ի վերջո, մնացի միայնակ։ Դա չպետք է սպանություն լիներ, այլ՝ հիմար կատակ, պատիժ մի երեխայի համար, որ չէր ենթարկվում։ Զարմանալի էր, որ մայրս ցանկություն հայտնեց ներկա լինել տղայի հուղարկավորությանը։ Իսկ հետո ընթրիք պատրաստելիս պատմեց, թե ինչպես էր ջախջախվել նրա գլուխը։

Դեպքն իսկապես հուզել էր նրան։ Իսկ հայրս երկար ժամանակ չէր երևում քաղաքում. նա ինչ-որ անհասկանալի հիվանդություն էր ձեռք բերել։ Իմ հիշողության մեջ պահպանվել է նաև այն օրը, երբ մայրս ասաց, որ հետզհետե նմանվում եմ հորս։ Ես սկսեցի ինձ հավաքել, փնտրել կյանքի նպատակ, մտածել սովորելու մասին։ Տեղափոխվեցի մեր քաղաքից ու աշխատանք գտա, հետո ընդունվեցի համալսարան, բայց ամեն ինչ կիսատ մնաց, երբ մայրս հայտնվեց հիվանդանոցում։ Ես վերադարձա, որպեսզի խնամեմ նրան։ Երկար ու ձիգ ամիսներ անցկացրեցի նրա մահճակալի կողքին, իսկ հետո նա սեղմեց ձեռքերս ու փակեց աչքերը։ Հայրս արդեն մահացել էր. դժբախտ պատահար էր։ Զգում էի, թե ինչպես է կյանքն ինձ վերադարձնում նույն վայրը՝ հիշեցնելու համար, թե ինչ է եղել։

Այդ տարվա ամռանը Յուլյան վերադարձավ մեր քաղաք։ Ես սպասում էի մեր հանդիպմանը։ Ի վերջո, դա տեղի ունեցավ, թեև նրա ամեն բառից ու շարժումից զգում էի, որ վախենում է ինձանից։ Մենք ինքնաբերաբար քայլեցինք դեպի անտառ։ Ճանապարհին նա պատմում էր իր կյանքի հաջողությունների մասին։ Երբ անցանք անտառը, բարձրացանք մի քարաժայռի գագաթին ու նստեցինք։ Առջևում բացվում էր մառախլապատ արահետը։ Երկար լռելուց հետո Յուլյան շշուկով հարցրեց, թե հիշո՞ւմ եմ, արդյոք, այն դժբախտ դեպքի մասին։ Նա վերջապես նայեց աչքերիս ու ասաց, որ չպետք է հրեի Դավիթին։ Ես ապշեցի, որովհետև ինքն էր դա արել։ Շատ լավ հիշում եմ, թե ինչպես քաշեց նրա մազերից ու ցած գցեց. ես նման բան չէի անի, եղբայրը եղբորը չի սպանի, թեկուզև՝ խորթ։ Դա ես չէի, ինքն էր։ Մի պահ ատելության զգացում արթնացավ Յուլյայի հանդեպ, ու նա զգաց. տեսա, թե ինչպես են դողում ծնկները։ Ուզում էր ոտքի կանգնել, բայց չթողեցի։ Ես հարցնում էի, թե ինչու ինքը դա արեց։ Մենք խաղում էինք Դավիթի հետ. անկախ ամեն ինչից՝ նա մեր ընկերն էր։ Յուլյան լաց էր լինում ու կրկնում, որ դա ես եմ արել, և որ ինքը վախենում է ինձանից։ Աղաչեց, որ բաց թողնեմ իրեն, ասաց, որ «ի՞նչ կլինի, եթե Դավիթը չլինի» հարցն իրենը չէր, այլ՝ իմը։ Նա ստում էր. դա ակնհայտ էր։ Յուլյան, լաց լինելով, մերթ մեղադրում էր ինձ, մերթ խոստանում գնալ ու չվերադառնալ։ Նա ասաց, որ եթե իմանար, որ ես քաղաքում եմ, երբեք չէր գա։ Մեկ բղավում էր, որ եթե իրեն սպանեմ, ապա բոլորը կիմանան, թե ինչ եմ արել, մեկ էլ աղաչում էր, որ բաց թողնեմ՝ գնա։ Նա այսքան ժամանակ ոչ ոքի չէր ասել, վախեցել էր։ Ինչպե՞ս կարող էր ասել իր հանցանքի մասին։ Ես հասկանում էի նրա վախը, դա ինձ ծանոթ էր. ես էլ էի նույնը զգում։ Բայց այն սերը, որ ունեի նրա հանդեպ տարիներ առաջ, հիմա չկա. ես այլևս չեմ ճանաչում նրան։ Ինչո՞ւ էի նրան բերել այստեղ։ Ի՞նչ էի ուզում հասկանալ։ Չէի էլ նկատել, թե ինչպես էի բռնել դաստակը։ Ես բաց թողեցի ու ասացի, որ կարող է բոլորին պատմել, թե ինչ է եղել, պատմել այնպես, ինչպես ճիշտ է համարում։ Նա վազելով հեռացավ։ Խեղճը երևի երկար կփնտրի անտառի ելքը։ Ես երկար կանգնած մնացի քարաժայռին, իսկ հետո փակեցի աչքերս ու ցատկեցի ներքև։ Օգոստոսի քսանմեկն էր, երկնքում լիալուսին էր։

Ես հանեցի հագուստս. այն ինձ այլևս պետք չէր։ Ընկղմեցի ջրի տակ։ Ապա մի բուռ ջուր վերցնելով՝ լվացի ձեռքերս, կուրծքս, ուսերս, բայց արյան բույրը չէր անցնում։ Վերջապես համարձակություն գտա ու ցատկեցի գետը՝ սուզվելով անհուն հատակը։ Քիչ հետո մերկ ու անպաշտպան բարձրացա նավակը։ Ես ջուր էի կուլ տվել, ու այն քերծում էր կոկորդս, չէի կարողանում խոսել։ Թիավարողը հանեց սև թիկնոցն ու գցեց ուսերիս։ Ես թիկնոցին կարված գլխարկով ծածկեցի գլուխս և մարմնի ամբողջ երկարությամբ պառկեցի նավակի մեջ։ Երկինքը մթնել էր, լուսինը չկար, ես ամբողջովին միայնակ էի։ Արդեն չգիտեի, թե որքան ժամանակ էինք թիավարում և երբ տեղ կհասնեինք։ Մարմինս սառցակալել էր, ու ես կարողանում էի միայն թարթել աչքերս՝ ուղեկցորդիս սուր հայացքին գամված։ Ես վերջապես զգացի սոսկալի խաղաղությունը։ Այնպիսի տպավորություն էր, ասես հավիտենական քաոսը հետո պետք է սկսվեր։ Հանկարծ մտքովս անցավ, որ գուցե նա դեռ սպասում էր իր հարցի պատասխանին։ Ես դողացող շուրթերով, առանց մտածելու, հազիվ կարողացա ասել.

— Մի մահկանացու, որ կենդանացրեց միֆը ջրերի վրայով ընթացող մարդու։

Անցավ երկար ժամանակ, բայց ես նրա քարե դեմքից այդպես էլ չկարողացա հասկանալ, թե ինչ մտածեց։