Մի թաց երեկո բոլորը հավաքվել էին գերեզմանոցում։ Նրանք ներքուստ ուրախ էին, բայց փորձում էին գոնե մի քանի կաթիլ արցունք քամել խանդավառ աչքերից։ Գոնե ձևական։
Մահացողը հենց Մահն էր։
Նա հաստատ մահանալուց առաջ սափրվելու մասին չէր մտածել, թեպետ առհասարակ մահանալու մասին էլ չէր մտածել։ Ինչի՞ն էր պետք։ Ինքն էր բոլորին տանում, բայց արի ու տես, որ իրեն էլ տանող եղավ։ Կամ էլ, ո՜վ գիտի, ինքն իր ձեռով գնաց։ Համենայնդեպս, հավաքվածներից ոչ ոք այլևս չէր մտածելու հանդերձյալ աշխարհ գնալու մասին։ Այն հեռվում կանգնած մեռելի փոս փորողը, հավանաբար, երբեք չէր մտածել, որ օրը կգա, ու ինքը կմտնի իր փորած փոսը, ու էլ հարկավոր էլ չէր, որ մտածի այդ մասին։ Ոչ մեկի փորած փոսն էլ չէր մտնելու, երբեք։ Կամ՝ շիրմաքարի վրա կանգնած հոգևորականը( հավանաբար կաթողիկոս էր, ինչքան անհեթեթ է չէ), ով նույնպես երբեք չէր պատկերացրել, որ նույն բառերն իր վրա են կարդալու։ Նա արտասանում էր այդ բառերը աշխարհում վերջին անգամ, էլ պետք չէին գալու դրանք։ Կամ՝ այն դագաղ պատրաստողը. իրեն հաստատ էլ պետք չէր գա սեփական հասակ չափելը։ Ինքը վստահ էր, որ արկղի մեջ հավիտենական քուն մտած չի լինելու։ Սակայն ես շատ ու շատ էի մտածել թե՛ փոսի մեջ լինելու մասին ու թե՛ պատի վրա նկարի տեսքով հիշատակս վառ պահելու մասին։ Առաջ միայն հիշատակը վառ պահելն էր անհեթեթ թվում, հիմա արդեն հոգիս ավանդելն էլ։ Դե ասա, ա՛յ մարդ, տանեիր հետդ բոլոր ցանկացողներին։
Կասեք՝ մտազբաղ, կասեք՝ թախծոտ, կասեք՝ ահավոր տխուր. ինչպես ուզում եք նկարագրեք, բայց կանգնած էի, ու հայացքս սևեռված էր դեպի Աստված գիտի ուր։ Մտածում էի, բայց մտքերը անկանոն էին։ Կարծես վերածվել էին կծիկի, որը ես համառորեն փորձում էի բացել։ Հետո վարպետ Ֆ-ն մոտեցավ։ Երևի մենակ կանգնած միայն ինձ էր նկատել, իրեն էլ պարապ ականջ էր պետք։
— Ընչի՞ ես քիթ ու մռութդ կախե տխուր կանգնե։ Գիտեցողը գիտե՝ մեռնել գուզեիր։
Անկեղծ չգիտեմ՝ գիտեցողն ինչ գիտեր, բայց այն՝ ես ուզում եմ ապրել, թե չէ, կամ՝ ինչո՞ւ չեմ ուզում ապրել՝ դժվար թե գիտենար։
— է՜ վարպետ ջան…
Շրջանցող պատասխան տվեցի։ Երևի խոսակցություն շարունակելու լավ հիմք չկար դրա համար էլ ուսերը թոթվելով, քթի տակ մրթմրթալով, թե մարդ ինձնից գլուխ չի հանի, քաշվեց մյուս կողմ։ Հերթական պարապ ականջ զոհի մոտ։
Զգալով, որ ամբողջ օրը Մահի կողքին կանգնելով՝ իրեն չեմ վերակենդանացնի, անկենդան քայլերով ուղևորվեցի տուն։ Ու այստեղից էլ սկսվեց։ Ի՞նչ անեմ՝ քնե՞մ, թե՞ հաց ուտեմ, թե՞ պատրաստվեմ տնից դուրս գալ, թե՞ լացեմ։ Պատասխան չգտա։ Պատասխան չկար։ Ախր մարդ էլ չկար, որ հարցնեի։ Դրա համար մի անգամ էլ հարց ուղղեցի ինքս ինձ՝ ավելի շեշտադրելով հարցական հնչերանգը։ Ի՞նչ անեմ։ Ուղեղումս պատասխան չծագեց։ Ենթագիտակցությունն էլ որոշեց գնալ արձակուրդ ու ինչ-որ անորոշ վիճակի մեջ թողեց։ Հետո փոխեցի հարցի բովանդակությունը։ Իսկ իմաստ կա՞ ինչ-որ բան անելու։ Ինչ-որ բաներ առաջացան ուղեղումս։ Սիրտս տեղն ընկավ։
Ստացվում է, որ… չէ, ոչինչ էլ չի ստացվում. արագ հակասեցի ինքս ինձ՝ մտքումս առաջացած բառերն իրար կողք դնելով։
Այդ գիշեր ես աչք չկպցրի։ Շարունակ մտածում էի։ Ոչինչ չէի ուզում անել, մտածելն էլ ինքնաբերաբար էր ստացվում։ Հաջորդող բոլոր գիշերներն էլ տառապեցի անքնությամբ։ Իմ կյանքն իմաստ ուներ, երբ ես սպասում էի դրա ավարտին։ Իսկ հիմա իմ կյանքը դարձել է զուտ վայրկյանների շարք, որը պարզապես կա, աննպատակ։ Ես էլ եմ վայրկյան, որովհետև ես էլ եմ նույնքան աննպատակ։
Նորից հիշեցի Մահին. տեսնես ինչո՞ւ որոշեց ձեռք քաշել կյանքից, պատճառ պիտի, չէ՞, լինի։ Յուրաքանչյուր ինքնասպանության դիմած մարդ ունի իր պատճառները. մահ չէ, ով ուզում է լինի, երևի երջանիկ է, որ գնաց։ «Մեռնելու քաղցրությունն էլ չտեսանք, անիծվածի մեկը». նորից մտաբերեցի, որ թեպետ ինքը գնացել ու երջանիկ է, սակայն ո՛չ ես, ո՛չ էլ ինչ-որ մեկն իր պատճառով չի գնա հոգիների աշխարհ։ Հա, բայց մնամ՝ ի՞նչ անեմ։ Փորձեցի գոնե հույս շոշափել։ Կամ, ավելի ճիշտ, գոնե ի՛նչ եմ ուզում անել։ Ես հո հոգու խորքում գիտեի, որ ոչինչ, բայց, դե, որոշեցի մի բան գոնե հորինել, որ մնալս արդարացված լիներ։ Սակայն՝ չէ։ Չկար ոչինչ։ Չկար նպատակ։ Չկար ցանկություն։ Չկար հույս։ Ոնց անեմ, որ չլինեմ ես։ Կամ՝ իմ լինել-չլինելն ում ինչ։
Քամին սվվոցով բացեց պատուհանը, սվվոցը ականջովս մտավ ուղեղս, պարունակությունը խառնեց ու դուրս եկավ։ Մի անգամ էլ աչքի անցկացրի ուղեղիս պարունակությունը. ինչ-որ ածելի էր ասում, արյուն էր կանխագուշակում ու, որպես վերջնարդյունք, պատկերացնում էր երջանկություն։ Անբացատրելի երջանկություն, որին դու ձգտում ես ու հասնում ես մի պահ, մինչև ոչինչ զգալդ։ Փաստորեն, ես էլ կարող էի Մահ դառնալ…