Դստերս նամակ գրելու համար ինձ պետք էր մեկ անքուն գիշեր, մի քիչ խիզախություն ու մի բաժակ տաք թեյ՝ կարկադեյով. դե, որովհետև տանը այդ պահին միայն դրանից կար:
Անքուն գիշերները երևի հորինվել են հենց մայրերի համար՝ կրծքին սեղմած երեխայի շնչառությունը զգալու, կիսատն ավարտելու, նորը մոգոնելու ու պարզապես լռելու համար: Անքուն գիշերների պտուղ են թիթեռի կյանքից երկար, ձեռագիր ունեցող լրագրողական նյութերս, իմ ձեռքով պատրաստած, հիմա արդեն ինչ-որ մեկի դարակում խնամքով դրված կամ գուցե վաղուց արդեն դեն նետված ստվարաթղթե տուփերը, որոնց ձևափոխելն ու գիշերով դրանց կյանք տալը մի ժամանակ ինձ համար առօրյա լրահոսի «աղմուկից» փախչելու հնար էր, լիցքերի անսպառ աղբյուր հաջորդ օրվա՝ թիթեռի կյանք ունեցող լուրերի հետևից վազելու համար:
Ամենաբարդը՝ թերևս գրելու համար մի քիչ խիզախություն գտնելն էր:
Ամեն անգամ, երբ որոշում էի թղթին հանձնել մտքերս, հիշում էի, որ ինձ հայտնի հեղինակները, որոնք ժամանակին հրապարակել են իրենց նամակները դուստրերին, ոչ ավելի, ոչ պակաս Չարլի Չապլինի, Մարկ Տվենի պես մարդիկ են: Բայց չէ՞ որ դուստրերը միշտ ու բոլոր ժամանակներում տարբեր են, չէ՞ որ դստերը նամակ գրելը՝ այն էլ հրապարակային, հեշտ բան չէ, անգամ երբ դու հռչակավոր գրող ես կամ պարզապես հասարակ լրագրող:
Դե ինչ, սկսեմ…
Երկու օր առաջ վերջապես համարձակություն ունեցա քեզ հետ փոդքասթ սկսել ու բարդ հարցերին պարզ պատասխաններ ստանալ հենց քո՝ մանկական շուրթերից: Նախագծի հաջողության կամ անհաջողության մասին չեմ մտածում. քեզ ունենալու հաջողությունն ինձ ամեն օր է հաջողակ դարձնում:
Պիտի խոստովանեմ, որ ինձ համարձակ ես դարձնում հենց դո՛ւ, աղջիկս՝ բարդ խնդիրներին պարզ լուծումներ տալու քո անկեղծ ջանքերով, դժվարությունները հաղթահարելու համառությամբ, ինձ գնահատելու, խնայելու մշտական ձգտումով, նրբանկատությամբ ու պարզապես ինձ ու աշխարհին ուղղված քո մաքրամաքուր սիրով:
Խառը ժամանակներ են, աղջի՛կս. անընդհատ ժամանակ եմ տալիս ժամանակին, հետաձգում սիրելի մարդկանց հետ հանդիպումներն ու գրքիս համար գրվելիք պատմվածքները միշտ կիսատ-պռատ թողնում: Երբեմն մտքերս եմ ձայնագրում գործից տուն վերադառնալու ճանապարհին՝ ոտքի վրա կամ պարզապես մեքենայի ղեկին, որ հետո, իբր լսեմ՝ թղթին հանձնեմ, բայց ով գիտի, մի օր, իմ բնավորության համաձայն, գուցե մոռանամ ու ձայնագրիչիս պարունակությունը նույն վայրկյանին ջնջեմ:
Ուզում էի այս նամակն էլ հետոյին թողնել, բայց դրա համար էլ ժամանակ չունեմ, մանավանդ, որ վստահ չեմ, թե կարող եմ այս պահին զգացածս զգացնել տալ հետո… Ուզում եմ հիմայի՝ այս պահի մասին կարդաս ուրիշ ժամանակ, բայց զգաս հենց այս ժամանակը, որն այդքան քիչ է ու միշտ չի հերիքում քեզ հետ շատ ժամանակ անցկացնելու համար:
Արդեն հինգ տարեկան ես, համառ ու սկզբունքային, երբեմն մեղմ, երբեմն՝ հանդուգն: Միասին հաղթահարել ենք երկու, երեք, չորս տարեկանների ճգնաժամերը ու թևակոխել վճռորոշ՝ հինգ տարեկանի ճգնաժամի փուլ: Հայրդ երբեմն կատակով հարցնում է՝ այս մի ճգնաժա՞մը երբ է ավարտվելու, հետո նույն հանգստությամբ արձանագրում՝ աղջիկները ճգնաժամային են բոլոր տարիքներում:
Հաճախ ես նկարում, արդեն իսկ քո ուրույն «վրձինն» ունես, թեև քեզ համար դեռ մի հարմար նկարչական խմբակ էլ չենք ճարել: Նկարներդ գրեթե միշտ վառ գույներով են, գուցե նրա համար, որ հաճախ յուղամատիտներիդ միջից քեզնից թաքուն թռցնում եմ սևը, որ նկարներդ հենց սկզբից չապականես՝ այդ կերպ խախտելով քո՝ բոլոր գույներն ունենալու և կյանքն իր բոլոր գույներով պատկերելու իրավունքը:
Հինգ տարեկանում արդեն ինձ համար մեծ ու փոքր սահմանափակումներ սահմանեցիր. «կոլա չի կարելի խմել՝ թույն է», «գինի չի կարելի խմել, եթե վստահ չես, որ փորիկիդ մեջ բալիկ չկա», «ֆասթ ֆուդն անառողջ սնունդ է» և այդպես շարունակ: Ես էլ իմ հերթին քեզ համար էի սահմաններ գծում՝ թույլ տալիս ինքդ որոշես՝ արժե՞ անցնել դրանք, թե՞ ոչ:
Երբ արդեն մեծանաս, միշտ հիշիր կարմիր գծերի մասին. այն սահմանի, որից անդին սկզբունքներն ու արժեքներն առոչինչ են: Մեր ժամանակ կարմիր գծերը մայրաքաղաքում մեքենաների կայանման համար են, ու քաղաքի մարդիկ հաճախ մոռանում են իրական կարմիր գծերի գոյության մասին: Ամեն քայլափոխի կարմիր գծեր են տրորվում՝ երբեմն ողջ ազգի համար դառնալով ճակատագրական:
Գիտե՞ս, երբ ծնվեցիր, մեր երկրում ճակատագրական օրեր էին: Մինչև ծնվելդ, ես մեզ պատրաստել էի դժվար ժամանակներին: Գուցե խենթություն թվա գրածս, բայց դեռ այն ժամանակ ինքս ինձ խոստացել էի, որ եթե 18 տարի անց կարիք լինի, գուցե դու էլ գնաս բանակ, ու դրանից հաստատ աշխարհը փուլ չի գա: Չկարծես, թե քո փոխարեն որոշում եմ կայացնում. ամենևին. միակ բանը, որը քո փոխարեն կարող եմ ու պիտի ձգտեմ անել, քեզ կայուն ու զարգացած երկիր թողնելն է… Դա էլ, ցավոք, միայն ինձնից կախված չէ:
Այն երկրում, որտեղ մենք ապրում ենք, աղջիկս, շատ տղաներ են ծնվում, բայց դեռ մանկապարտեզ չհասած` նրանց մի մասը հեռանում է երկրից… Ավելի շուտ, նրանց ծնողներն են անում այդ բանը՝ իրենց զավակների փոխարեն որոշում՝ որտեղ ապրեն նրանք՝ Կալիֆորնիայո՞ւմ, թե՞ Անապայում, Քյոլնո՞ւմ, թե՞ Մարսելում:
Քո բակի խաղընկերներից մի քանիսն էլ արդեն Լոսում են ու գուցե հաճախ են կարոտում մեր բակն ու իրենց տունը: Դու նրանց բացակայությունը դժվար թե հիմա զգաս. շատ չանցած՝ իրենց մասին անգամ չես էլ հիշելու:
Գիտե՞ս, աղջիկս, լավ օրից չէ, որ քո ընկերները գնում են օտար երկրներ. այստեղ, ասում են, անվտանգություն ու կայունություն չկա. և ճիշտ են ասում, գիտե՞ս: Գնացողներից շատերը գրեթե միշտ խոստանում են, որ անպայման հետ կգան, եթե, իհարկե Հայաստանում ամեն բան լավ լինի: Չգիտեմ, գնացողները գիտեն, թե չէ, բայց իրենց գնալուց մեր մի բուռ երկիրը ավելի լավը չի դառնում, առանց այն էլ փխրուն անվտանգությունը չի ամրանում, դրանից ո՛չ կրթության որակն է բարձրանում, ո՛չ սոցիալական խնդիրներն են լուծվում ու ո՛չ էլ այդքան սպասված խաղաղության դարաշրջանն է մեր դուռը թակում՝ ի պատասխան Երևանից, Կիրանցից կամ Գլենդելից հնչող խաղաղության մասին մեր աղոթքների ու կենացների:
Մայր Թերեզան ասում էր՝ օվկիանոսը, երբ մի կաթիլ է կորցնում, զգում է նրա պակասը: Չգիտեմ՝ ինչ կասեր հիմա նա մեր ու մեր երկրի մասին, երբ տեսներ այստեղից մարդկանց արդարացված ու չարդարացված արտահոսքը… Բարակ առվի նման մաղվում ենք ու գնալով ցամաքում՝ ձուլվում ուրիշ գետերին ու լճերին, հետո հեռվից նայում մեր ցամաքող առվին ու կարոտում, ափսոսում ու արտասվում…
Արի քեզ մի քիչ էլ զվարճալի բաներից պատմեմ: Երեք տարեկանում արդեն հինգ մանկապարտեզ էիր փոխել. երրորդից պարզապես զանգահարեցին ու ասացին՝ կներեք, բայց եկեք, տարեք ձեր աղջկան… Այդ պահին զանգել էի հայրիկիդ ու երեխայի պես լաց էի լինում, լուրջ-լուրջ պատմում էի քո հեռացման՝ ինձ համար անհիմն, բայց զարգացման կենտրոնի տնօրինության համար հիմնավոր պատճառի մասին ու լսում խոսափողից այն կողմ հայրիկիդ զրնգուն ծիծաղը. «Դե լավ, աշխարհ չի քանդվել, մեկ ուրիշ տեղ կփորձենք»: Բայց ես մեծի պես վիրավորվել էի, որ քեզ այնտեղ չէին ընդունել այնպիսին, ինչպիսին կաս, որ փորձել էին դարձնել այնպիսին, ինչպիսին բոլորն են…
Հետո, իհարկե հնարավոր եղավ արդեն պետական մանկապարտեզում փոքր-ինչ հղկել վարքդ, բայց ոչ երբեք փոխել բնավորությունդ, խառնվածքդ: Սովետական մանկավարժության դպրոցն անցած դաստիարակը քեզ սովորեցրեց չի կարելիի ու կարելիի ողջամիտ սահմանը, թեև հոգեբանները ողջ օրը համացանցում մեզ համոզում են, որ երեխային չի կարելի ասել չի կարելի: Երբեք չեմ մոռանա իմ հուզմունքն ու զարմանքը, երբ մի օր մանկապարտեզից տուն վերադարձար, թվարկեցիր այդ օրը սովորածդ՝ մեր պետական խորհրդանիշներն ու բացատրեցիր դրանց նշանակությունը…
Խառը ժամանակներում, երբ մեր երկրում պայքար էր գնում հայ մնալու, եղած արժեքները չպղծելու, պետական խորհրդանիշները պահպանելու ու անգամ… ուրացման դեմ, ես քո շուրթերից լսեցի մեր երկրի ու պետականության մասին ոգեղեն այդ բառերն ու դրանից մի քիչ ուժ ստացա: Հենց այդ օրն էլ ծնվեց մեր առաջին փոդքասթը…
Չեմ ուզում իմ խորհուրդներով ու պատմություններով խճճել քեզ, դեռ կյանքից նորմալ դասեր չքաղած՝ քեզ դասեր տալ: Կապրես ու կհասկանաս կյանքի փիլիսոփայությունը: Ընդունի՛ր կյանքն այնպիսին, ինչպիսին կա: Ու երբե՛ք, լսո՞ւմ ես, երբեք չփորձես աշխարհին ու մարդկանց ճանաչել քեզ պես. թե չէ ստիպված կլինես հիասթափվել թե՛ մարդկանցից, թե՛ աշխարհից: Թեև հիասթափությունն էլ է մարդու համար: Կյանք է, աղջիկս, ամեն ինչ էլ կպատահի, միշտ չէ որ բաց ծովում առագաստանավը քամու հետ հաշտ է լինում, անգամ մարդն ինքն իր հետ երբեմն հաշտ չէ: Միշտ չէ, որ ծովն առանց փոթորիկ է, իսկ գետերն իրենց հունով են գնում: Թակի՛ր բոլոր այն դռները, որոնք քեզ կարող են հասցնել քո երազանքին, վայելի՛ր նպատակին հասնելու ամեն պահն ու իրականացրո՛ւ խիզախ ու անգամ անիրական թվացող գաղափարներդ: Իսկ թե կյանքը քեզ կոտրի ու հանկարծ չհաջողես, հիշի՛ր մայրական սիրո զորեղ ուժի ու պարզապես իմ նամակի մասին: